Door: Nynke van der Zee
Us Dream in Leeuwarden is een ware smeltkroes van verschillende talen. Bij de kleinschalige Leeuwarder woongroep voor mensen met een (ernstige) verstandelijke en/of meervoudige beperking gebruiken bewoners en begeleiders een breed scala aan (streek)talen. Van het Fries en het Bildts tot het Gronings en het Stadfries. En niet te vergeten de taal van de spraakcomputers. “Us Dream is in dream foar elke taalleafhawwer”, lachen Jildou Talsma en Sophia Tooi.
De heerlijke geur van zuurkoolstamppot stijgt op uit de keuken en verspreidt zich door de woonkamer van Us Dream in Leeuwarden. “Heerlijk, zoerkool met stip”, knikt teamleider Sophia Tooi. Als geboren en getogen Groningse gebruikt ze haar moedertaal af en toe op haar werkplek. “We hebben hier een bewoonster, Lydia, die in de stad Groningen is opgegroeid. Ikzelf kom uit Overschild, een klein dorpje in Noordoost-Groningen. Daar wordt echt plat Gronings gesproken. Samen hebben we daar af en toe een grap over. Dan gebruik ik een woord dat Lydia ook kent, waardoor er iets eigens in zit. Dat kan taal doen; je je ergens thuis laten voelen.”
“Taal kan je je ergens thuis laten voelen”
Beter binnenkomen
Woonbegeleidster Jildou Talsma groeide op in het Friese Driesum en ook zij gebruikt haar memmetaal met grote regelmaat tijdens haar werk. “Ik praat Frysk mei Jostein, ien fan ús bewenners dy’t út It Bilt komt. Nettsjinsteande it feit dat hy sels net prate kin, fernim ik dat er oars reagearret as ik it Frysk brûk. Op gefoelsnivo ûntstiet der in hechtere bân. Dat sjoch ik oan syn blik fan werkenning. De Fryske taal werkent er fuortendaliks. Ek as der in frjemdenien tsjin him praat. Komst mei taal folle tichter by immen te stean. Ast deselde taal praatst, komst folle better binnen.”
Bij Us Dream gaan de medewerkers heel bewust om met het gebruik van taal. Sophia: “Al tijdens de intake bespreken we welke taal er thuis gesproken wordt. De voertaal in de woonkamer is hier Nederlands, maar in een een-op-eensetting gebruiken we de taal van de bewoner. Daarin zoek je naar verbinding, woorden of liedjes van vroeger die voor herkenning zorgen. Ik heb een tijdje geleden Groninger cd’s meegenomen naar het werk. Een van de liedjes heet Lydia. Dat nummer wordt nu helemaal grijsgedraaid hier.”
Je eigen stem
Naast het Fries, Gronings en Nederlands is er nog een taal met een bijzondere status binnen Us Dream: de taal van de spraakcomputer. “Der binne twa bewenners, Annika en Trudy, dy’t in spraakkompjûter brûke”, legt Jildou uit. “Dat is in taal an sich. It bysûndere is dat it harren in stim jout, dy’t se sels net hawwe. Tagelyk is it yn de fierste fierte net harren eigen stim. Nettsjinsteande alle ynnovaasjes en ferbetteringen heart it noch altyd as in kompjûter, sûnder nuânse of yntonaasje. Dêr falt noch in wrâld te winnen.”
“Ast deselde taal praatst, komst folle better binnen”
Als voorbeeld geeft Jildou het project waarbij mensen hun stem kunnen doneren aan een spraakcomputer. “Om foar elkenien in stim te finen dy’t sa goed as mooglik past by dyn eigen stim, nimme ûndersikers in grut ferskaat oan stimmen op. Dêrnei nimme se ek lûden op fan de brûker fan de spraakkompjûter. Hy of sy kin meastentiids net goed prate, mar bygelyks wol lûdop laitsje. Op basis fan dat lûd siket de kompjûter in stim dy’t dêr goed by past. Sa krijst in persoanlik lûd op dyn spraakkompjûter. In fantastysk projekt.”
Streektalen als vervolgstap
Ook de invoer van streektalen en dialecten is een uitstekende vervolgstap voor verdere personalisering, vindt Sophia. “Als je thuis Fries spreekt en je stemcomputer kan alleen Nederlands spreken, dan is dat raar. Want als je zelf een stem had gehad, dan zou je toch ook Fries spreken. Ik zie daar zeker een kans liggen. Naast het Fries kunnen ook het Gronings, Drents, Achterhoeks en ga zo maar door ingevoerd worden. En het leuke is dat iedere taal zijn eigen spreekwoorden en uitdrukkingen kent. Dat maakt het nog echter. Dat je opeens hoort: ‘Mei ik jo wat freegje, doge jo wol?’ Fantastisch toch? Taal is zo veel meer dan woorden. Taal geeft mensen een stem.”
Welke talen worden er gesproken bij Us Dream?
Danielle & Lydia spreken Nederlands, Annika en Trudy praten met een spraakcomputer en Jostein en Richard gebruiken ondersteunende communicatie als taal.
